W świecie Władcy Pierścieni autorstwa J.R.R. Tolkiena istnieją postacie, których groza nie wynika wyłącznie z ich siły, lecz z samego sposobu istnienia. Do najbardziej przejmujących należą Nazgûle słudzy Saurona, nieustannie poszukujący Jedynego Pierścienia. Na pierwszy rzut oka mogą jawić się jako klasyczni antagoniści, narzędzia zła pozbawione indywidualności. Jednak uważniejsza analiza ukazuje, że ich obecność w opowieści odsłania znacznie głębszą refleksję nad naturą zła. Nazgûle nie są bowiem jedynie przeciwnikami bohaterów są symbolem procesu, w którym człowiek stopniowo traci samego siebie.
Jeśli pragniesz zgłębić magiczny świat twórczości J.R.R. Tolkiena gdzie filologia spotyka mitologię, psychologia splata się z literaturą, a Śródziemie staje się żywą opowieścią o człowieku, koniecznie dołącz do Czytelników Śródziemia.
Na stronie znajdziesz 20 wpisów otwartych, które przeczytasz bez konieczności prenumerowania dostępu. A wraz z prenumeratą otrzymasz dostęp do kolejnych 150 dogłębnych analiz i interpretacji.
Zatem już teraz
34zł za jeden miesiąc
lub
Historia Nazgûli nie zaczyna się w mroku Mordoru, lecz w świecie ludzi. Byli oni niegdyś królami i możnymi, którzy otrzymali Pierścienie Władzy dar pozornie wspaniały, obiecujący potęgę, wpływ i długowieczność. To właśnie ten dar stał się początkiem ich upadku. Tolkien ukazuje tu mechanizm szczególnie niepokojący: zło nie pojawia się nagle, lecz rozwija się stopniowo, niemal niezauważalnie. Pierścienie nie odbierają wolności w jednej chwili czynią to powoli, aż do momentu, w którym nie pozostaje już nic, co można by nazwać własną wolą.
W tym sensie Nazgûle nie są bytami stworzonymi, lecz przekształconymi. Ich natura została uchwycona w samym określeniu „wraith” – słowie, które przywołuje skojarzenia z deformacją, zniekształceniem i utratą pierwotnej formy. Nie są oni pełnymi istotami, lecz raczej cieniem tego, czym byli kiedyś. Ich istnienie ma charakter negatywny: są bardziej brakiem niż obecnością. To właśnie ta pustka czyni ich tak przerażającymi.
Nazgûle nie posiadają już własnej woli. Nie podejmują decyzji, nie kierują się indywidualnym pragnieniem. Ich byt jest całkowicie podporządkowany Sauronowi. W tym sensie nie są samodzielnymi podmiotami, lecz przedłużeniem cudzej woli narzędziem, które działa bez refleksji. Tolkien ukazuje tu wizję zła, która nie polega na aktywnej destrukcji, lecz na pozbawieniu podmiotowości. Zło nie tworzy tylko zniekształca. Nie daje życia tylko odbiera je, redukując istotę do funkcji.
Ta koncepcja wykracza poza ramy literatury fantasy i znajduje swoje echo w doświadczeniu historycznym XX wieku. Tolkien, żyjący w epoce naznaczonej dwiema wojnami światowymi, obserwował formy zła, które nie zawsze miały wyraźną twarz. Wielkie tragedie nie były wyłącznie dziełem jednostek jawnie złych, lecz często wynikały z działania systemów, w których ludzie wykonywali rozkazy, tracąc zdolność samodzielnego rozróżniania dobra i zła. Zło stawało się bezosobowe działało poprzez tych, którzy przestali być sobą.
W tym świetle Nazgûle można odczytać jako symbol takiej właśnie rzeczywistości. Nie są demonami kierującymi się własną nienawiścią. Są istotami, które utraciły zdolność wyboru. Ich działania nie wynikają z decyzji, lecz z całkowitego podporządkowania. Stają się figurą człowieka, który przestał być podmiotem, a stał się narzędziem.
Co istotne, Tolkien ukazuje ten proces jako stopniowy. Utrata siebie nie dokonuje się nagle. Zaczyna się od drobnych kompromisów, od pragnienia władzy, od przekonania, że można posługiwać się siłą dla osiągnięcia dobra. Z czasem jednak granice ulegają zatarciu. Ostatecznie człowiek może dojść do punktu, w którym jego własna tożsamość zostaje całkowicie podporządkowana sile zewnętrznej. Nazgûle są więc nie tylko obrazem zła są ostrzeżeniem przed procesem, który może rozpocząć się w każdym człowieku.
Podsumowując
Nazgûle w Władcy Pierścieni nie są jedynie elementem budującym napięcie fabularne. Ich obecność odsłania jedną z najgłębszych intuicji Tolkiena: że największe zagrożenie nie polega na zewnętrznej potędze, lecz na wewnętrznej utracie wolności. Zło nie zawsze przychodzi jako siła narzucona z zewnątrz. Czasem rodzi się w momencie, gdy człowiek rezygnuje z własnej zdolności wyboru.
W tym sensie opowieść o Nazgûlach wykracza poza granice fantastyki. Staje się refleksją nad naturą człowieczeństwa nad tym, co je konstytuuje i co może je zniszczyć. Tolkien przypomina, że wolność nie jest dana raz na zawsze. Jest czymś, co może zostać utracone, jeśli zostanie podporządkowane pragnieniu władzy.
Dlatego Nazgûle nie tylko budzą lęk. Zmuszają do refleksji. Ukazują, że najciemniejszy cień nie zawsze znajduje się poza nami. Czasem jest nim moment, w którym przestajemy być sobą.
© Anna Eldameldor Mokos | Tolkien Studies Academy
Interpunkcja!